13ος ΤΟΜΟΣ ΝΑΞΙΑΚΩΝ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 

Η Ομοσπονδία Ναξιακών Συλλόγων (Ο.ΝΑ.Σ.) και η Επιτροπή Εκδόσεως της Επετηρίδας Ναξιακά παραδίδουμε με ιδιαίτερη χαρά στο ναξιακό και το ευρύτερο ελληνικό κοινό τον 13^ο τόμο της, του έτους 2023.

Στις επόμενες σελίδες του Προλόγου σάς προκαταρτίζουμε για όσα θα διαβάσετε στον παρόντα τόμο, που υπερέβη τις 500 σελίδες και πάλι∙ σε έναν επιστημονικό τόμο, με πολλούς νέους συνεργάτες και με ποικίλη ύλη, όπως πάντα, με πρωτότυπες εργασίες, πρωτοποριακές ενίοτε, όροι που επιδαψιλεύουν καθημερινά κολακευτικούς επαίνους για την Επετηρίδα μας.

 

Η νέα μας στήλη ΕΠΙΚΑΙΡΑ ΘΕΜΑΤΑ που επιλέξαμε να τοποθετήσουμε στην «πρώτη γραμμή», ευελπιστούμε ότι, λόγω του θέματός της, θα αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα. Μας την «επέβαλε» η ανάγκη να συνδέσουμε στενότερα την Επετηρίδα μας με την τρέχουσα ναξιακή επικαιρότητα και τα προβλήματά της. Το άρθρο του Τάσου Αναστασίου μάς παρώθησε στην συγκεκριμένη απόφαση, καθ’ όσον ο συντάκτης του συνεχίζει σ’ αυτό τις σκέψεις και τους προβληματισμούς που είχε αναπτύξει στον προηγούμενο τόμο της και αναφέρονταν στο διαρκώς διογκούμενο πρόβλημα που δημιουργούν οι σχέσεις του τύπου της ανάπτυξης του νησιού με τον υπερδιογκούμενο τουρισμό. Παρατηρεί ότι επεκτείνονται διαρκώς οι επιπτώσεις αυτού τού χωρίς αρχές αναπτυξιακού προσανατολισμού, με κυριότερες τη βαθμιαία και διαρκή υποβάθμιση του φυσικού τοπίου, την απαξίωση ή υπερεκμετάλλευση του δημόσιου χώρου για ιδιωτικά συμφέροντα, την υπεράντληση των φυσικών πόρων και ιδιαίτερα του νερού, τις κοινωνικές και κυρίως πολιτιστικές επιπτώσεις του φαινομένου. Τι γίνεται με τη θεσμική λειτουργία που διέπει τη διαχείριση αυτών των θεμάτων; Πού είναι οι θεσμικές εξαγγελίες που επιτρέπουν να παραμένει ανεξέλεγκτο και καταστροφικό το επιθυμητό αναπτυξιακό μοντέλο;

Η παιδαγωγός Ευαγγελία Μαργαρίτη μάς «συστήνει» έναν παιδαγωγικό θεσμό άγνωστον (δυστυχώς) σε πολλούς Ναξιώτες, πιθανώς και άμεσα ενδιαφερομένους γι’αυτόν, άρα και χωρίς γνώση της σημασίας του για τον τόπο μας. Αναφερόμαστε στον θεσμό των Κέντρων Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών (Κ.Δ.Α.Π.), στα οποία απασχολούνται παιδιά ηλικίας 5 έως και 12 ετών τις απογευματινές ώρες με προφανή τα οφελήματα για τους εργαζόμενους γονείς. Από την 1^η Ιανουαρίου 2024 τα Κ.Δ.Α.Π. και κάποιες άλλες συναφείς δομές (Κ.Η.Φ.Η. και Κ.Δ.Α.Π.- Μ.Ε.Α.) ανήκουν στον Δήμο. Σήμερα, μετά από είκοσι χρόνια λειτουργίας του προγράμματος, μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι ο χώρος του ναξιακού Κ.Δ.Α.Π.  (απέναντι από το νέο οίκημα της Αστυνομίας), παρέχει ασφάλεια στα παιδιά, καταρτισμένο διδακτικό προσωπικό και τα απαραίτητα συναφή. Δημιουργικές δραστηριότητες, χειροτεχνίες, κατασκευές με ανακυκλώσιμα υλικά, ζωγραφική, μουσική, παιδική λογοτεχνία και αφήγηση παραμυθιών, αποτελούν μερικές από τις σταθερές δραστηριότητες της συγκεκριμένης δομής. Συνεπώς, τα Κ.Δ.Α.Π. είναι ένας θεσμός που πρέπει να συνεχίσει να στηρίζεται, να υποστηρίζεται από την Πολιτεία και όχι να απειλείται, και να επιλυθούν τα όποια προβλήματα υφίστανται σήμερα στη λειτουργία τους, όπως τα της Νάξου… Η σημασία τους, λοιπόν, η επιτακτική ανάγκη ευρυθμότερης λειτουργίας τους, εν όψει μάλιστα της νέας εκπαιδευτικής χρονιάς, τα «τοποθέτησε» επαξίως στην κατηγορία των ΕΠΙΚΑΙΡΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ της Επετηρίδας μας.

 

Έπεται κατά σειράν το Αφιέρωμα στον προσφάτως εκλιπόντα πανοσιολογιότατο πατέρα Εμμανουήλ (Μανώλη) Ρεμούνδο,  επί πολλά έτη εφημέριο της Καθολικής Αρχιεπισκοπής Νάξου, μια σπουδαία προσωπικότητα του τόπου μας, που συνδύαζε τον ενσυνείδητο και αφοσιωμένο ιερωμένο, τον ενεργό πολίτη, τον κοινωνικό άνθρωπο, τον ακάματο ερευνητή, όπως συνοπτικά αναφέρει στο κείμενό του γι’ αυτόν ο Λάζαρος Ν. Θεόφιλος. Ως φιλομαθέστατος και σχολαστικός αρχειοδίφης εργάσθηκε με τον αείμηστο Γιαννάκη Δελλαρόκα για τη συγκρότηση και τη λειτουργία του Ιστορικού Αρχείου Νάξου, το δε τεράστιο προσωπικό του αρχείο και την πλουσιότατη βιβλιοθήκη του (υπέρ τους πέντε χιλιάδες πεντακόσιους τίτλους βιβλίων) κατέλιπε στο Ποιμαντικό - Πολιτιστικό Κέντρο της Αρχιεπισκοπής Νάξου-Τήνου «Αγία Ούρσουλα». Τα κείμενα του τιμητικού του αφιερώματος έχουν κατανεμηθεί σε δύο κατηγορίες: (α) στα εργοβιογραφικά τού εκλιπόντος (και κάποια «προσωπικά» κείμενα των φίλων και συνεργατών του) και (β) σε πολυθεματικές επιστημονικές εργασίες. Στην πρώτη κατηγορία εντάξαμε τους: Σεβασμιότατο Νικόλαο Πρίντεζη, Αιδεσιμολογιότατο Μάρκο Φώσκολο, Τάσο Αναστασίου, Λάζαρο Ν. Θεόφιλο, Παναγιώτη Καμηλάκη, Φανή Ρόδα και Μανόλη Γ. Σέργη. Στη δεύτερη, τους: Μαρία Ποθητού-Campagnolo, Matteo Campagnolo, Αναστασία Δεουδέ και Μαρία Μονδέλου. Η Επιτροπή Εκδόσεως των Ναξιακών τους ευχαριστεί για την αποδοχή της πρότασής μας.

 

Έξι νέοι/νέες ναξιώτες/-σσες ποιητές/-τριες φιλοξενούνται στη μόνιμη στήλη μας ΝΑΞΙΑΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΚΕΙΜΕΝΑ, ΠΡΟΣΩΠΑ, ΜΕΛΕΤΕΣ. Πρόκειται για τους/τις Γεωργία Βασιλάκη, Δήμητρα Αυγερινού, Αντώνη Μουστάκη, Λογοθέτη Ελευθερίου, Μανώλη Νανούρη και Χαράλαμπο Παπακωνσταντόπουλο. Οι ποιητικές τους «καταθέσεις» / συνθέσεις είναι εξαιρετικές και συμπληρώνουν μ’ αυτές τις αντίστοιχες των «παλαιότερων» συνεργατών μας (Άννας Μπαρδάνη-Ζαβιτσάνου, Μαρίας Καστελλάνου και Ευαγγελίας Βενιέρη). Όπως συνηθίζουμε στους τελευταίους μας τόμους, προσθέσαμε και στον παρόντα λογοτεχνικά κείμενα, δύο εν προκειμένω: Της Υπατίας και της Άννας Μπαρδάνη-Ζαβιτσάνου, το οποίο απετέλεσε μια ευχάριστη έκπληξη για μας, εξ αιτίας της θεματολογίας του πρωτίστως... Φανταζόμαστε πως θα συμφωνήσετε μαζί μας...

 

Στη μόνιμη στήλη μας ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΝΑΞΙΩΤΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ ο αρχαιολόγος Οδυσσέας Ιακωβάκης μάς «συστήνει» με «εξόχως τιμητικόν τρόπο» την Φιλίππα Φλώρακα, την εκλεκτή ναξιώτισσα ζωγράφο, ποιήτρια, ιδρύτρια του Εργαστηρίου Παιδικής Τέχνης στη Νάξο, διδάσκουσα σε αυτό και σε άλλα αντίστοιχα (δήμου Γαλατσίου, π.χ.).

 

Στη μόνιμη (αναπροσαρμοζόμενη από την συγκυριακή παρουσία των κειμένων) στήλη μας ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ προσθέσαμε τη ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ. Εδώ φιλοξενούνται οι εργασίες του Θανάση Κωτσάκη («Το Καθολικό παρεκκλήσιο του δουκικού θέρετρου στου Παρατέχου», ιστορικότατο, των δουκών Κρίσπι, σχεδόν άγνωστο στους σύγχρονους συμπατριώτες μας), της Βασιλικής Αριστογένη και των Ιωάννη και Κωνσταντίνου Τουμπακάρη (πατρός και υιού).

Η εργασία τής Βασιλικής Αριστογένη, νέας μας συνεργάτιδας, τιτλοφορείται «Η πρωτοποριακή προσφορά της Νάξου στη διαμόρφωση της κλασικής μνημειακής αρχιτεκτονικής και η αξιοποίησή της στο πλαίσιο του πολιτιστικού τουρισμού»∙ σ’ αυτήν η συγγραφέας αναδεικνύει την πρωτοποριακή προσφορά της Νάξου στη διαμόρφωση της κλασικής μνημειακής αρχιτεκτονικής, αλλά και τις δυνατότητες αξιοποίησης αυτών των στοιχείων της αρχιτεκτονικής στο πλαίσιο του πολιτιστικού τουρισμού, ώστε να καταστούν γνωστά στο ευρύτερο κοινό.

Η εργασία των Ιωάννη και Κωνσταντίνου Τουμπακάρη μάς γνωστοποιεί πάμπολλα στοιχεία της ιστορικής παρουσίας του Απάνω Κάστρου στη ναξιακή ιστορία, κυρίως περί των εκκλησιαστικών του μνημείων, ορθοδόξων και καθολικών, τα οποία, ακέραια ή και παντελώς ερειπωμένα πλέον, εντοπίζονται στον εντός του Κάστρου, αλλά και στον πέριξ αυτού, χώρο. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι «... τὰ μνημεῖα τοῦ Ἁπάνω Κάστρου εἶναι ἀναπόσπαστα συνδεδεμένα μὲ τὴν πολυκύμαντη ἱστορία τῆς ζωτικῆς γιὰ τὸ νησί μας εὐρύτερης περιοχῆς τῆς Τραγαίας καὶ τὶς περιπέτειες τῶν κατοίκων της». Αναμένουμε να απολαύσουμε κάποτε ενοποιημένον τον ευρύ χώρο του «ναξιακού Μυστρά»...

 

Τρεις εργασίες εντάξαμε στην μόνιμη στήλη μας ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΜΝΗΜΗ: (α) Της Μαρίας Γιουρούκου («Ο απόηχος της Γαλλικής Επανάστασης σε ένα ιστορικό κείμενο μεταφρασμένο στα εληνικά»). Πρόκειται περί του εγγράφου 8239 του Αρχείου της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας Ελλάδος, το οποίο περιέχει την ελληνική μετάφραση της διαθήκης του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄, με σαφέστατο το «ναξιακό» του ενδιαφέρον όπως εμπεριστατωμένα αποδεικνύει η συγγραφέας, (β) των Μ. Γ. Σέργη και Λ. Ν. Θεοφίλου («Άγνωστες σελίδες από τη ναξιακή ιστορία: Εκφάνσεις του Εθνικού Διχασμού στη Χώρα (1915-1922)» με περιεχόμενο όπως ακριβώς διατυπώνεται στον τίτλο του, και (γ) του Ιωάννη Λογαρά, («Επιμνημόσυνες εκδηλώσεις για τον μακεδονομάχο ήρωα Χρήστο Πραντούνα (Καπετάν Καψάλη) στη Νάξο, την Αθήνα και αλλού (σε νεώτερους χρόνους) και άλλες πληροφορίες και ποιήματα γι’ αυτόν»). Ο συγγραφέας αναπαριστάνει με γλαφυρό τρόπον (π.χ.) τα μνημόσυνα του ήρωα που έγιναν στην Αθήνα και τη Χώρα, τις αναμνηστήριες τελετές στα Λεχαινά, Γιαννιτσά, Κουφάλια Θεσσαλονίκης κ.ά.

 

Τη «μερίδα του λέοντος» των θεμάτων του τόμου έλαβε η ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ με τα συνεπικουρούντα αυτήν θέματα ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ και ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΛΗ, συνολικά εννέα θέματα, σχετικά με τον «μαγειρικό πολιτισμό» του νησιού (του ορεινού τμήματός του), τη μετανάστευση στην Αμερική από τις αρχές του 20^ού αιώνα, τις Απόκριες από τ’ Απεράθου (και τη διαχείρισή τους σε μια σχολική τάξη), το παραμύθι (στην απεραθίτικη παραλλαγή του), τον ναξιακό κόσμο στην μεταπολεμική Αθήνα (στου Ψυρρή, διά των αειμνήστων αδελφών Πουλουδή), τον κόσμο των λαϊκών μουσικών (διά του «Νίκου Ντιβανά» ειδικότερα), το λαϊκό παιχνίδι (στην δαμαριωνίτικη εκδοχή του) και τις λαϊκές αφηγήσεις (από το Φιλώτι συγκεκριμένα). Τα θέματα παρουσιάζουν αντιστοίχως οι: Γαρυφαλλιά Θεοδωρίδου, Ιωάννα Δρυ, Σοφία Γιακουμή, Βενετία Δεληγιαννίδη (νέα συνεργάτις), Δημήτριος Προύσαλης (νέος συνεργάτης), Σοφία Σουλή (νέα συνεργάτις), Στράτος Φουτάκογλου, Μαρία Γρατσία-Προμπονά και Ειρήνη Κύλη.

 

Τον νέο μας συνεργάτη φιλόλογο Γιάννη Παπακωνσταντή και τον αειθαλή Δημήτρη Αγγελή με τα κείμενά τους («Γλωσσικό ιδίωμα και μουσικότητα. Η περίπτωση της Κορώνου Νάξου» (ένα πρωτοποριακό ερευνητικό εγχείρημα, όπως νομίζουμε) και «Γλωσσική ύλη από το Σαγκρί») θα συναντήσουμε στη μόνιμη στήλη μας ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΥΛΗ.

 

Τρεις σημαντικές ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ λαμπρύνουν  τον τόμο μας, στην αντίστοιχη στήλη. Τις δύο εξ αυτών ανέλαβε να μας παρουσιάσει ο Λάζαρος Ν. Θεόφιλος. Πρόκειται για τον Σωκράτη Αθ. Παπαβασιλείου (1865-1947), τον διεθνούς φήμης γεωλόγο, ορυκτολόγο, πετρογράφο, σεισμολόγο, πανεπιστημιακό δάσκαλο, πολιτικό και συγγραφέα επιστημονικών μελετών και άρθρων, και την αρχοντικής καταγωγής σύζυγό του Έλλη Αργ. Σοφικίτου (1879-1972), οι οποίοι, πλην όλων των άλλων που αναφέρονται εκτενώς στη μελέτη, κληροδότησαν το «Άλσος Έλλης» στην κοινωνία της Χώρας.

Την τρίτη προσωπικότητα ανέλαβε να παρουσιάσει, με νέα στοιχεία, ο φιλόλογος Αντώνης Τζιώτης. Αναφερόμαστε στον διακεκριμένο διεθνώς ζωγράφο Πολύκλειτο Ρέγκο, καλλιτέχνη με σπουδές υψηλού επιπέδου στη Σχολή Καλών Τεχνών (δάσκαλός του υπήρξε ο Νικηφ. Λύτρας), πολυταξιδευμένον προς γνωριμία και σπουδή των συγχρόνων του ρευμάτων στη ζωγραφική (Παρίσι, Ισπανία, Αμερική και Άγιον Όρος).

 

Οι πρόσφατες (σχετικά, τον Οκτώβριο του 2023) αρχαιρεσίες στο χώρο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης μάς έδωσαν αφορμή να ζητήσουμε από τους τρεις «μονομάχους» για την κατάκτηση του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων να μας καταθέσουν τις απόψεις τους γι’ αυτές (τον προεκλογικό αγώνα, τις κρίσεις τους για το αποτέλεσμά τους και τα συναφή). Ανταποκρίθηκαν στην πρόσκλησή μας οι κύριοι Λεονάρδος Χατζηανδρέου (του συνδυασμού «Δύναμη Αλλαγής») και Γιάννης Κορρές (του «Λαϊκή Συσπείρωση»). Τα κείμενά τους θα βρείτε στη μόνιμη στήλη μας ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ.

 

Στη νέα στήλη της Επετηρίδας ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΜΕΣΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ (του νησιού μας) ο Κωνσταντίνος Αντ. Ψαρράς μάς «αυτοσυστήνεται» ως δημιουργός και χειριστής του blog «Παλιό Φιλώτι», ενός προσωπικού, δηλαδή, προφίλ στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης του Facebook. Πρόκειται για ιστοσελίδα με κοινωνικό και λαογραφικό χαρακτήρα, η οποία δημοσιεύει  φωτογραφικό υλικό και πληροφορίες για τους ανθρώπους της «παράδοσης» και τη ζωή γενικότερα του συγκεκριμένου χωριού, που αναφέρονται στην περίοδο του «γεωργοκτηνοτροφικού» του πολιτισμού. Είναι ενδιαφέροντα (προς περαιτέρω μελέτη) τα προβλήματα ενός τέτοιου εγχειρήματος που μάς αποκαλύπτει στο κείμενό του ο Κ. Ψαρράς.

 

Δύο σχολικές μονάδες του νησιού μας, το Γ.Ε.Λ. Νάξου-Μανώλης Γλέζος και το Γυμνάσιο Τριπόδων, δύο ναξιακά ΣΧΟΛΕΙΑ ἘΝ ΔΡΑΣΕΙ διαρκῄ, μάς παρουσιάζουν (διά των εκπαιδευτικών Γιάννας Κατσούλη, Ειρήνης Καραμανλή, Μαρίας Τσιριγωτάκη και Χρήστου Σκάρκου) τις ενδιαφέρουσες δράσεις τους. Τα τελευταία χρόνια στο Δημοτικό της Βίβλου έχουν σχεδιαστεί και υλοποιηθεί δεκάδες εκπαιδευτικά προγράμματα, έχει δε συνεργασθεί με τοπικούς και άλλους φορείς∙ τα ίδια ισχύουν και για το Γ.Ε.Λ. Νάξου-Μανώλης Γλέζος, με αποκορύφωμα, κρίνουμε, την πρόσφατη σχετικά, βράβευση τριών μαθητών του (χάλκινο μετάλλιο στην Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Πειραμάτων Φυσικών Επιστημών EOES), στη Λετονία.

 

Έξι ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ φιλοξενούνται στον τόμο:

♦ Η Ελένη Σαλτερή παρουσιάζει το βιβλίο της Άννας Μπαρδάνη-Ζαβιτσιάνου, Γράφοντας∙

♦ η Ελένη Σέργη τρεις ποιητικές συλλογές της αείμνηστης Ελένης Λιαρμακοπούλου-Σφυρόερα (Ευαισθησίες, Στο διάβα της ζωής, Πνευματικά φτερουγίσματα, και το Δύο πατρίδες της Πόπης Σπανού-Φραντζέσκου∙

♦ ο θεολόγος Γεώργιος Εμμ. Σέργης το 5τομο έργο του Ιωάννη Γ. Δημητροκάλλη, Βιογραφία της οικογένειάς μου. Η πορεία μέσα στον χρόνο των προγόνων μου, των γονιών μου και η δική μου∙

♦ ο Μανόλης Γ. Σέργης τη συλλογή παραμυθιών (1927-1934) του αειμνήστου Δημητρίου Β. Οικονομίδη, την οποία επιμελήθηκε σε έναν καλαίσθητο τόμο ο παραμυθιολόγος Δημ. Προύσαλης, με τίτλο «Καμμιά βολά ήτονε...»: Απεραθίτικα λαϊκά παραμύθια, και το βιβλίο της συγγραφέως Ελένης Γρατσία-Σαλτερή, Αλιεύματα σοφίας.

 

Στο ΑΡΧΕΙΟΦΥΛΑΚΕΙΟΝ παρουσιάζουμε μια ανέκδοτη έκθεση (1960) του γεωλόγου Γεωργίου Αρώνη «περί των υδρολογικών συνθηκών και του τρόπου ύδρευσης της Νάξου», της Χώρας συγκεκριμένα. Την αντλήσαμε από το Ιστορικόν Αρχείον Νάξου.

Οι ποικίλες και σημαντικές ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Ο.ΝΑ.Σ. κατά το 2023 συμπληρώνουν τα περιεχόμενα του τόμου. Το σχετικό κείμενο επιμελήθηκε η Πρόεδρος, πλέον, της Ομοσπονδίας Εύη Ζιούλη, στην οποία όλες και όλοι μας, όσες και όσοι εργαζόμαστε για να φθάσει στα χέρια σας η Επετηρίδα, ευχόμαστε εκ βάθους καρδίας (και από τη θέση αυτήν) επιτυχία στο έργο της.

 

Τέλος, το Δ.Σ. της Ο.ΝΑ.Σ. και η Επιτροπή Εκδόσεως της Επετηρίδας Ναξιακά ευχαριστούν και από τη θέση αυτήν την εταιρεία ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ, για την εκ μέρους της συμμετοχή στο κόστος της παρούσας έκδοσης.

 

Σας ευχόμεθα καλό καλοκαίρι 2024

και καλή μελέτη του τόμου!

 

Αθήνα, Μάιος 2024

 

 

 

 

ΝΑΞΙΑΚΑ, 12ος τόμος, ΕΞΩΦΥΛΛΟ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η Ομοσπονδία Ναξιακών Συλλόγων (Ο.ΝΑ.Σ.) και η Επιτροπή Εκδόσεωςτης Ε­πετηρίδας Ναξιακά παραδίδουμε με ιδιαίτερη χαρά στο ναξιακό και το ελληνικό κοινό τον 12^ο τόμο της, του έτους 2022.

Στις σελίδες που ακολουθούν σάς δίνουμε (κατά τον συντομότερο δυνατόν τρό­πο) μια πρόγευση όσων ενδιαφερόντων, όπως πάντα, θεμάτων θα διαβάσετε στον ανά χείρας τόμο.

Κατ’ αρχάς, κρίνουμε απαραίτητη την αναφορά μας σε μια πρωτοτυπία του, σε μια υπέρβαση των μέχρι τώρα παραδεδομένων, που σχετίζεται με την ύλη του. Τα Ναξιακά ανήκουν στην κατηγορία των ελληνικών εκείνων περιοδικών τα οποία από τα μέσα του 19^ου αι. έθεσαν ως κύριο στόχο τους την τόνωση της ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας (της ναξιακής εν προκειμένω), την αίσθηση και τη συνείδηση μιας ιδιαί­τερης καταγωγής, μιας ξεχωριστής ταυτότητας που αντιστοιχεί σ’ έναν τόπο, την αί­σθηση του ανήκειν στη συγκεκριμένη τοπική και πολιτισμική ενότητα. Κατ’ εξαίρε­ση, λοιπόν, για πρώτη φορά, εξ αιτίας του τραγικότερου ίσως ιστορικού γεγονότος της νεώτερης Ελλάδας, της Μικρασιατικής Καταστροφής το 1922, η Γενική Συνέλευ­ση της Ο.ΝΑ.Σ., στην τελευταία της συνεδρίαση, της 11^ης Δεκεμβρίου 2022, αποφάσισε ομόφωνα, κατά «παράβαση» τού παραπάνω κανόνα (της αποκλειστικά ναξιακής θεματογραφίας του τόμου), να συμπεριλάβει στον παρόντα (σε ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ) τα κείμενα των μη ναξιακού περιεχομένου εισηγήσεων της επιστημονικής διημερίδας που οργάνωσε ο Δήμος Νάξου και Μικρών Κυκλάδων (σε συνεργασία με την Ένωση Κυκλαδικού Τύπου και την Ομοσπονδία Ναξιακών Συλλόγων), στις 25 και 26 Νο­εμβρίου 2022, με τίτλο 1922-2022: Εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: Ιστορικά, λογοτεχνικά και λαογραφικά αποτυπώματά της από τις Κυκλάδες. Οι έξι από τις επτά εισηγήσεις εκείνου του διημέρου που παρουσιάζονται εδώ και οι ο­ποίες αναφέρονται στα νησιά της Άνδρου (δύο εισηγήσεις), της Τήνου, της Πάρου και της Σύρου (δύο εισηγήσεις) είναι οι εξής:

1.     Η Παναγιώτα-Ασημίνα Αλεξάνδρου στην εργασία της «ΆΝΔΡΟΣ ΚΑΙ ΚΑΘ’ Η­ΜΑΣ ΑΝΑΤΟΛΗ: ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΝΑΦΟΡΩΝ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ “Ο ΑΝΔΡΙΩΤΗΣ”, ΩΣ ΜΟΡΦΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΑΙ ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΩΝ ΜΕΤΑΞΥ ΆΝΔΡΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗ­ΝΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ» περιγράφει και κυρίως ερμηνεύει το πρωτογενές υλικό της ε­φημερίδας «ο Ανδριώτης» κατά το χρονικό διάστημα 1926-1929. Αν και η εφημερί­δα κυκλοφορείται τέσσερα έτη μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, εν τούτοις μέ­σα από τις σελίδες της «διαπιστώνεται η δομημένη, κοινωνικοοικονομική διαλεκτική και αλληλεγγυότητα, ως κοινωνική ισοτοπία, ανάμεσα σε Άνδρο, Μικρασία και ελ­ληνική Ανατολή εν γένει», η πολυεπίπεδη συμβολή των Ανδρίων ιδιαίτερα την πε­ρίοδο 1912-1922 αλλά και μετά το Μικρασιατικό Μέτωπο, η συλλογική μέριμνα για την οργάνωση της ζωής των προσφύγων στην Άνδρο, κ.λπ. Ως βάσιμο συμπέρασμα της συγγραφέως προκύπτει ότι η ιστορία της ελληνικής Ανατολής «έτμησε την πραγ­ματικότητα των Ανδριωτών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, συμβάλλοντας στη συγκρότηση της νεότερης μεταξύ τους ιστορικότητας, μέσα από την εξέλιξη του κα­θημερινού».

2.     Ο Νίκος Βασιλόπουλος στην εργασία του «ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟΣ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΔΡΟ. ΜΙΑ ΠΡΩΤΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ» περιγράφει την εγκατάσταση των προσφύγων στον Συνοικισμό που δημιουργήθηκε στη Χώρα της Άνδρου μετά το 1928. Γίνεται λεπτομερής αναφορά στα οικήματά του, ο δε συγ­γραφέας στο τέλος της εργασίας καταθέτει την προσωπική του μαρτυρία.

3.     «Η ΤΗΝΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΕΜΠΛΟΚΗΣ» τιτλοφορεί τη συμβολή του ο ιστορικός ερευνητής Κώστας Δανούσης. Περιγράφει και αναλύει «σκηνές» από την αναγγελία των ειδήσεων της αποβίβασης του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη και της καταστροφής της, από τις εκλογές Νοεμβρίου 1922, Δεκεμβρίου 1923 και του Δημοψηφίσματος του 1924, από την άφιξη των προσφύγων στην Τήνο και την υποδοχή τους, κ.λπ.

4.     Την περίπτωση της Πάρου («ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΝΣΩ­ΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟ ΤΟ 1922») αναλύει με διεξο­δικό τρόπο η Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου στη σχετική εργασία της. Ειδικότερα, η συγγραφέας ερευνά την πρώτη ημέρα της έλευσης των νεοφερμένων· την προέλευση των προσφύγων· τις εικόνες από την άφιξή τους στο λιμάνι της Παροικιάς και τις α­ντιδράσεις των ντόπιων στο ξάφνιασμα και στον «φόβο του αγνώστου»· τις κυρίαρ­χες βασικές έννοιες στις αφηγήσεις των αρχικών εντυπώσεων, αλλά και της πρώτης περιόδου της συνύπαρξης μεταξύ γηγενών και προσφύγων· τις αρχικές συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων στην Πάρο· την εγκατάσταση στον νέο τόπο και τη στα­διακή ενσωμάτωσή τους· την προσφυγική μνήμη, όπως διασώθηκε στα τοπωνύμια, στα παρωνύμια, σύμφωνα με τις μαρτυρίες του περιοδικού «Παριανά»· τα ζητήμα­τα σχέσεων «Εμείς και οι Άλλοι», κ.λπ.

5.     Ο φιλόλογος-αρχαιολόγος, υποψ. Δρ Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπι­στημίου Αθηνών Ανδρέας Λαδάς βασιζόμενος (α) σε έγγραφα των Γενικών Αρχείων Κράτους και συγκεκριμένα των Αρχείων του Νομού Κυκλάδων (Α.Ν.Κ.) και (β) στον τοπικό Τύπο (της Ερμούπολης) της περιόδου 1922-1930, παρουσιάζει αναλυτικά τα μέτρα που ελήφθησαν από διάφορους φορείς της Σύρου (κρατικούς, ιδιωτικούς και διεθνείς) σχετικά με την αποκατάσταση των προσφύγων στο νησί. Θέμα του: «Η ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ  ΚΑΙ  Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΣΤΗΝ ΕΡΜΟΥΠΟΛΗ ΤΗΣ ΣΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΑ ΕΤΗ 1922-1929».

6.     «ΓΛΥΚΕΣ ΓΕΥΣΕΙΣ ... ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ» επιγράφει την εργασία του ο Γιώργος Ναθαναήλ. Κι αυτό διότι αναφέρεται στο λουκούμι, που με τη συνδρομή των προσφύγων συνέδεσε τις δύο πλευρές του Αιγαίου και εξελίχθηκε, διαχρονικά, σε ένα από τα πιο γνωστά και αγαπημένα γλυκά των Ελλήνων, για όλες τις εποχές. Ανάμεσα στα άλλα, δίδονται στοιχεία για την ονομασία, την προέλευση, την ιστορία του λουκουμιού, την «άφιξή» του στην Ερμούπολη της Σύρου, τους πρώτους πρό- σφυγες-λουκουμοποιούς και την εδραίωση εκεί του προϊόντος. Σχολιάζεται, επίσης, η πρόσφατη επιτυχής προσπάθεια της συντεχνίας τους για την εγγραφή του προϊό­ντος στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

 

Τα Ναξιακά τιμούν στον παρόντα τόμο έναν ναξιώτη πηγαίο λαϊκό άνθρωπο, α­νιδιοτελή, αγωνιστή της ζωής, κοινωνικά εκτιμώμενο από πάντες, εκλεκτό φίλο και συνεργάτη τους, τον αλησμόνητο Γιώργη Προμπονά-Κότε. Πέντε φίλοι και θαυμα­στές του καταθέτουν τον «πνευματικό οβολό» τους στο μικρό (αλλά σεμνό και με πολλή αγάπη δημιουργημένο) αφιέρωμα στη μνήμη του (| 13.9.2022):

Ο Λάζαρος Ν. Θεόφιλος μάς παρουσιάζει ένα κατατοπιστικό βιο-εργογραφικό του σημείωμα («ΓΙΩΡΓΗΣ ΕΜΜ. ΠΡΟΜΠΟΝΑΣ-ΚΟΤΕΣ (1931-2022)»· ο Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ι. Κ. Προμπονάς («Ο ΚΕΡΑΜΕΙΩΤΗΣ ΥΨΙ-ΠΕΤΗΕΙΣ ΑΕΤΟΣ») αναμιμνήσκεται όμορφων στιγμών της κοινής τους «συγγενι­κής» ζωής· η Ειρήνη Χρυσοβαλάντου Κουτρέτση («ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΤΕ, ΤΟΝ ΕΥΓΕΝΗ ΚΑΙ ΘΥΜΟΣΟΦΟ ΕΞ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΣΥΓΓΕΝΗ ΜΟΥ») παρουσιάζει αποσπάσματα από την προφορική παρουσίαση του αείμνηστου  Γιώργη και δύο βιβλίων του που είχε πραγ­ματοποιήσει τον Απρίλιο του 2000 στους πρωτοετείς φοιτητές του Τμήματος Φιλο­λογίας του Ε.Κ.Π.Α. Στο αδημοσίευτο αναγνωσθέν τότε κείμενό της, τμήμα του ο­ποίου είχε την καλοσύνη να μάς αποστείλει, αποδεικνύει τον Γιώργη ως έναν μονα­δικό Ναξιώτη Κόντε της Λογοτεχνίας μας· οι Αναστάσιος και Βασίλειος Σαλτερή ε­ντοπίζουν και εξετάζουν τους δεσμούς κοινωνικής αλληλεγγύης μεταξύ ατόμων ή ο­μάδων προσώπων, όπως αυτοί καταγράφονται στο έργο του τιμωμένου. Αναλύο­νται επίσης (α) η σημασία τους για την κατανόηση των ιστορικών συνθηκών και των κοινωνικών σχέσεων στη ναξιακή κοινωνία κατά τις περιόδους στις οποίες αναφέ­ρεται ο συγγραφέας και (β) η κοινωνική ευαισθησία του, για την οποία όλοι και όλες που τον γνωρίσαμε συνηγορούμε («ΔΕΣΜΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΛΟΓΙΟΥ ΓΙΩΡΓΗ ΠΡΟΜΠΟΝΑ-ΚΟΤΕ: ΜΙΑ ΦΡΥΚΤΩΡΙΑ ΣΤΟΝ ΛΑΪΚΟ ΜΑΣ ΠΟΛΙΤΙ­ΣΜΟ»)· ο Μ. Γ. Σέργης τιμά τον Γιώργη διπλά: Με έναν θερμό ευχαριστήριο απο­χαιρετισμό («ΕΝΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΣ ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΓΙΩΡΓΗ ΠΡΟΜΠΟΝΑ - ΚΟ(Ν)ΤΕ») και με την παρουσίαση ενός ανέκδοτου αφηγήματός του που είχε εγ­χειρίσει στον συγγραφέα από το 2004, ως ενθύμιον τής μεταξύ τους φιλίας και αλ- ληλεκτίμησης.

Μια ακόμη απόδοση τιμής στον αείμνηστο Κότε αποτελεί η δημοσίευση εδώ, στη μόνιμη στήλη ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ, ενός γλωσσικού ενδιαφέροντος κειμένου του, σχετι­κού με τα «ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ, ΣΠΗΛΙΕΣ, ΦΑΡΑΓΓΙΑ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ...» α­πό τις περιοχές των χωριών Σαγκρίου, Δαμαριώνα και Φιλωτιού. Το είχε αποστείλει στην Μαρία Ξεφτέρη λίγες ημέρες πριν από την «αναχώρησή» του, αλλά δεν πρό-φθασε να το ιδεί δημοσιευμένο...

Η μόνιμη στήλη μας ΝΑΞΙΑΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΚΕΙΜΕΝΑ, ΠΡΟΣΩΠΑ, ΜΕΛΕΤΕΣ «έχει την τιμητική της» στον παρόντα τόμο. Όχι μόνον επειδή συγκέντρωσε τα πε­ρισσότερα παρά ποτέ άλλοτε ποιητικά κείμενα, αλλά και διότι σ’ αυτήν μάς τιμούν με την παρουσία τους οι περισσότερες νέες συνεργάτιδες και συνεργάτες μας. Στις κυρίες Ευαγγελία Βενιέρη, Ειρήνη Καστελλάνου, Μαρία Καστελλάνου που μάς έ­χουν τιμήσει αρκετές φορές στο παρελθόν με τη συνεργασία τους, προστίθενται τώ­ρα μια από τις «ιέρειες του απεραθίτικου ναού της ποίησης», η χαλκέντερη Άννα Μπαρδάνη-Ζαβιτσάνου (ας μας επιτραπεί η ειδική αναφορά, τιμής ένεκεν), η Βένια Δεληγιαννίδη, η Ευτυχία Αδειλίνη-Μουσούλη, ο Δημήτρης Αναματερός και δύο νέα «φυντάνια» που μάς εξέπληξαν ευχάριστα: Οι μαθήτριες της Γ' τάξης του Λυκείου Τραγέας Μαρία Βιτζηλαίου και Κυριακή Κριμιτζά! Αναμένουμε  με χαρά τη συνέχιση της συνεργασίας μας με όλους/όλες τους/τις προαναφερθέντες/-σες και μάλιστα με τις νεαρές νέες συνεργάτισσές μας!

Η Υπατία με το «ΔΕΝ ΠΡΟΛΑΒΑΝ...» (αναφορά στον αείμνηστο «τελευταίο παρτιζάνο της Ευρώπης» και συγγραφέα της «Πετραίας γης» Μανώλη Γλέζο) και η Απεραθίτισσα Γαλήνη Μπαρδάνη («ΤΩΝ ΨΥΧΩ») «στολίζουν» τον τόμο με δύο εξαιρετικά κείμενά τους. Την υποενότητα της στήλης ΜΕΛΕΤΕΣ «καλύπτουν» οι Ελένη Σέργη και Μανόλης Γ. Σέργης, με μια εκτενή εργασία τους για την ποιήτρια Μιρέλλα Ναυπλιώτη («ΜΙΡΕΛΛΑ ΝΑΥΠΛΙΩΤΗ: ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΡΙΑΔΝΗ»). Σ’ αυ­τήν πραγματοποιούν πρωτίστως μια θεώρηση του ποιητικού έργου της γνωστής ποιήτριας, αλλά παρουσιάζουν επιπλέον την πολύπλευρη καλλιτεχνική (θέατρο, μουσική, τραγούδι) και άλλη δραστηριότητα που ανέπτυξε στην αγαπημένη της Νάξο.

Τέσσερις ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΝΑΞΙΩΤΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ τιμώνται στον τόμο μας: Οι νέοι συνεργάτες μας Α. Κωστούλα, Λ. Πετμεζάς, Ά. Τσαλουκίδου γράφουν για τον εικα­στικό Θοδωρή Κ. Νικολάκη, ο Μάνος Ελευθερίου για τον ζωγράφο Μάνο Νανούρη, η Ειρήνη Μπαρδάνη για τον ζωγράφο / σκηνογράφο του θεάτρου / εικαστικό Πα­ναγιώτη Βουγά, ενώ ο Σταύρος Σπηλιάκος μάς παρουσιάζει (πλην του βιογραφικού σημειώματος) πλήρεις καταλόγους με τη θεατρική παρουσία (σε σκηνές θεάτρων, στην τηλεόραση, στο ραδιόφωνο, στον κινηματογράφο) του αείμνηστου θεατράν­θρωπου και ποιητή Ιάκωβου Ψαρρά («ΙΑΚΩΒΟΣ ΕΜΜ. ΨΑΡΑΣ: Ο ΗΘΟΠΟΙΟΣ, Ο ΠΟΙ­ΗΤΗΣ, Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»). Στο τέλος της εργασίας παρατίθενται «φιλικοί χαιρετισμοί» με αφορμή τον αδόκητο θάνατό του (2006).

Η στήλη ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ φιλοξενεί έξι εργασίες, δύο από τις οποίες υπογράφονται από νέους συνεργάτες μας: Χαιρετίζουμε τη συ­νεργασία μας με τον ιστορικό ερευνητή Κ. Δανούση και την εκπαιδευτικό Κατερίνα Γλαβίνου. Ο πρώτος («Η ΝΑΞΟΣ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ Α' ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ») με πηγή τα «Εγχειρίδια ειρήνης» που εκδόθηκαν στο Λονδίνο για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της μεταπολεμικής εποχής και ειδικότερα το «Peace Handbooks, τ. III The Balkan States, part I» (1920) που αναφέρεται στη Νάξο, καταγράφει ση­μαντικές πληροφορίες για το νησί κατά τον Μεσοπόλεμο. Η Γλαβίνου, εξ ημισείας Αγερσανιώτισσα, καταγράφει αφηγήσεις γεγονότων που συνέβησαν κατά την πε­ρίοδο της ιταλογερμανικής Κατοχής στο Αγερσανί της Νάξου, μάς δίνει δηλαδή ό­ψεις της Προφορικής Ιστορίας αυτής της τραγικής για το νησί περιόδου από το συ­γκεκριμένο χωριό. Πληροφορητές της ήταν κυρίως Αγερσανιώτες / -ισσες που βίω- σαν τα γεγονότα («ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΤΑΛΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΑΓΕΡΣΑΝΙ»).

Η Νάξος βρίθει καθολικών εκκλησιών. Μια τέτοια ενδιαφέρουσα περίπτωση, τον Άγιο Ιωάννη στο Φλεριότων Μελάνων, κοντά στον Κούρο και στο αρχαίο υδραγωγείο του Λύγδαμη, έναν μονόχωρο, καμαροσκέπαστο ναΐσκο, μελετά στην εργασία του ο ι­στορικός και αρχαιολόγος Θανάσης Κωτσάκης. Αν και οι γραπτές πηγές γι’ αυτόν είναι ελάχιστες, ο Κωτσάκης τον αναδεικνύει ως ένα μνημείο υψηλής αισθητικής και σπου- δαιότητας, με αξιοσημείωτα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά χαρακτηριστικά, πιθα­νολογεί δε πως ανήκε στην οικογένεια των δουκών Κρίσπι.

Ο Ιωάννης Χατζάκης («ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΝ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΚΟΣΜΟ: Η ΘΕΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΤΕΚΝΩΝ. ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΔΥΟ ΑΝΕΚΔΟ­ΤΑ ΕΓΓΡΑΦΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΝΑΞΟ (17^οςαι.»), στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος καθορισμού του νομικού πλαισίου της οικογένειας στην Νάξο (κατά την τελευταία περίοδο του Δουκάτου και κατά τον πρώτο αιώνα της οθωμανικής κυριαρχίας), μάς παρουσιάζει με αναλυτικό τρόπο τη θέση των φυσικών τέκνων(που έχουν γεννηθεί εκτός γάμου), των «αναθρεπτών» / «ψυχοπαιδιών», παλλακίδων, κ.ά. Οικογενει­ακών καταστάσεων δηλαδή που συντηρούνταν στη Νάξο (σε όλες τις βαθμίδες της κοινωνικής κλίμακας) καιμετά την ενσωμάτωσή της στην οθωμανική αυτοκρατορία, εξ αιτίας κυρίως των ιδιαίτερων ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών που επικρα­τούσαν στο νησί, όπως η ύπαρξη ισχυρής γαιοκτητικής τάξης, οι ισχυρές θρησκευτι­κές αντιλήψεις, οι αλλεπάλληλες καταστροφές από επιδρομές εχθρών, οι περιορι­σμένες ιατρικές γνώσεις, κ.λπ. Από τη μελέτη του υλικού αποδεικνύεται ότι στη Νά­ξο τα φυσικά/νόθα παιδιά δεν απέκτησαν μεν νομικά δικαιώματα έναντι των πα­τέρων τους, αλλά φαίνεται πως αντιμετωπίσθηκαν χωρίς ιδιαίτερες προκαταλήψεις από την κοινωνία.

«ΝΑΞΙΑΚΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ» επιγράφει ο Αντώνης Τζιώτης το δη­μοσίευμά του, σκοπός του οποίου, όπως γράφει, δεν είναι «να αχθούμε σε αναλυ­τικές καταγραφές προσώπων και καταστάσεων της ελληνικής μικρασιατικής ιστο­ρίας και ζωής», αλλά η παράθεση των στοιχείων εκείνων που καταδεικνύουν τον στενό δεσμό Μικράς Ασίας και Νάξου και κυρίως της Νάξου με την γη της Ιωνίας. Έναν δεσμό που έχει την αφετηρία του στο βάθος του παρελθόντος.

Ο τακτικός μας συνεργάτης Γιώργος Μανωλάς (ο Blogger ΟΡΕΙΝΟΣ ΑΞΩΤΗΣ) στο νέο του ιστορικό σημείωμα δημοσιεύει στοιχεία για 84 νέους Αξώτες που σκοτώθη­καν, εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά την τραγική εμφύλια διαμάχη της περιό­δου 1944-1949 (και λίγο μετά). Τα περισσότερα στοιχεία προέρχονται από τα αρ­χεία του Στρατού, δηλαδή οι περισσότεροι ήταν στρατιώτες του Εθνικού Στρατού ή ανήκαν στις υφιστάμενες τότε Δυνάμεις Ασφαλείας. Από την πλευρά της Αριστεράς, τα στοιχεία είναι ελάχιστα, άρα δεν γνωρίζουμε επακριβώς πόσοι και ποιοι νέοι Ναξιώτες χάθηκαν συνολικά («ΑΞΙΩΤΕΣ ΠΕΣΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΕΜΦΥΛΙΟ, 1944-1949»).

Επτά εργασίες συμπεριλάβαμε στη στήλη ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΛΗ και μία στη συμπληρωματική της ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ, αυτήν ενός ακόμη νέου συ­νεργάτη μας, του Τάσου Αναστασίου, με θέμα «Η ΝΑΞΟΣ ΣΤΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ». Ο Α­ναστασίου, βασιζόμενος στη μακρόχρονη βιωματική του εμπειρία στα νησιά των Κυ­κλάδων, αποτυπώνει αδρά τις ανησυχίες μεγάλης μερίδας της τοπικής κοινωνίας σχετικά με την τρέχουσα εξελικτική πορεία των νησιών, και ειδικότερα της Νάξου, εξ αιτίας του αναπτυσσόμενου ραγδαία «υπερτουρισμού» και των συνεπειών του.

Η Ελένη Γιαννούλη ασχολείται με την υφαντική στ’ Απεράθου, αυτήν την παρα­δοσιακή τέχνη που ενσωματώνει υλική και άυλη κληρονομιά, αλλά κυρίως με την α­ξιοποίησή της, ως μιας εναλλακτικής μορφής κοινωνικής συγκρότησης και οικονο­μικής ανάπτυξης, που μπορεί να συμβάλει δυναμικά στον μετασχηματισμό της απεραθίτικης κοινωνίας, και μάλιστα στο διευρυμένο πλέον πλαίσιο των δυνατοτή­των που παρέχει και η εφαρμογή της Διεθνούς Ευρωπαϊκής και Εθνικής νομοθεσίας. Είναι γνωστές οι αναπτυξιακές πολιτικές που έχουν δώσει έμφαση στην λεγόμενη «ενδογενή ανάπτυξη». Ο Χειροτεχνικός Συνεταιρισμός Γυναικών Απεράθου (1987) που λειτουργεί μέχρι σήμερα με μεγάλη επιτυχία αποτελεί το αναλυτικό παράδειγ­μα της συγγραφέως.

«Η ΠΑΡΛΑΤΑ ΤΟΥ 2023 ΤΗΝ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΤΥΡΙΝΗΣ ΣΤ’ ΑΠΕΡΑΘΟΥ» αποτελεί τη συμβολή στην Επετηρίδα μιας ακόμη νέας συνεργάτιδάς μας, της Απεραθίτισσας εκπαιδευτικού Σοφίας Γιακουμή. Μετά από ένα σύντομο κατατοπιστικό εισαγωγι­κό σημείωμα για το έθιμο της Παρλάτας στ’ Απεράθου, παρουσιάζεται το κείμενο που εκφωνήθηκε την Τυρινή Κυριακή του 2023 στην Πλάτσατου χωριού.

Η φιλόλογος - εκπαιδευτικός Μ.Δ.Ε. στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση Ιωάννα Δρυ («ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Μ. ΔΗΜΗΤΡΟΚΑΛΛΗΣ. ΤΟ ΓΚΑΡΣΟΝΙ ΤΟΥ ’40 ΣΤΗ ΝΑΞΟ. ΕΙΚΟ­ΝΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ») μάς παρουσιά­ζει όψεις της κοινωνίας της Χώρας Νάξου κατά τον Μεσοπόλεμο, όπως αυτές ανα­παριστάνονται στο αυτοβιογραφικό αφήγημα «Το γκαρσόνι του ’40 στη Νάξο» του λαϊκού δημιουργού Εμμ. Μιχ. Δημητροκάλλη. Στην αφήγησή του, μέσα από τη δική του προσωπική περιπέτεια, «ζωγραφίζεται» η Χώρα με τους διάφορους ανθρώπι­νους τύπους και χαρακτήρες, μαρτυρία πολύτιμη, καθώς οι πηγές και οι μελέτες που έχουν έως τώρα δημοσιευθεί σχετικά με τη ζωή στη Νάξο την ίδια περίοδο είναι πε­ριορισμένες.

Την αυτοφυή χλωρίδα της Απειράνθου παρουσιάσει σε (εξαντλητική) εκτενή της εργασία η Τασία Δεουδέ. Η σειρά που καταγράφονται τα φυτικά είδη (όπως αυτά συναντώνται στην δόκιμη ποίηση συγχωριανών της απεραθιτών ποιητών) είναι αλ­φαβητική, με βάση τη λαϊκή ονομασία τους. Έπεται η επιστημονική τους ονομασία, το γένος, το είδος και η οικογένεια που ανήκουν (στη λατινική γλώσσα φυσικά). Α­ναφέρεται το όνομά τους στην ντοπιολαλιά, όπου υφίσταται, είτε αναφέρεται σε κά­ποιον στίχο είτε όχι. Κάθε αναφορά σε φυτό συμπληρώνεται με λίγα ενδεικτικά σχό­λια για τις ιδιότητές του και τη χρηστική του αξία στον βίο των παλαιότερων και των σύγχρονων Απεραθιτών («Η ΑΥΤΟΦΥΗΣ ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΗΣ ΑΠΕΙΡΑΝΘΟΥ ΣΤΟΥΣ ΣΤΙ­ΧΟΥΣ ΤΩΝ ΠΟΙΗΤΩΝ ΤΗΣ»).

Στο Γλινάδο των μεταπολεμικών δεκαετιών μάς μεταφέρει η κάτοχος Μεταπτυ­χιακού Διπλώματος Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Ελισάβετ Χε­ρουβείμ [«ΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΓΛΙΝΑΔΟΥ (ΤΩΝ ΔΕΚΑΕΤΙΩΝ 1950 ΚΑΙ 1960) ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ Α­ΦΗΓΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΤ. ΔΡΗ»]. Η εργασία της βασίζεται σε μια συνέντευξη που τής παραχώρησε ο Γλιναδιώτης Ομότ. Καθηγητής της Σχολής Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου Μα­νόλης Αντ. Δρης. Αναπαριστάνονται σ’ αυτήν όψεις του «παραδοσιακού» λαϊκού πολιτισμού, της κοινωνικής και της σχολικής ζωής στο Γλινάδο κατά τις δεκαετίες 1950 και 1960, όπως τις βίωσε ο πληροφορητής της κατά τα πρώτα 17 έτη της ζωής του, πριν αναχωρήσει για τις σπουδές του στην Αθήνα.

Η Νηπιαγωγός Ειρήνη Κύλη-Μανιού συνάντησε την Φιλωτίτισσα, 99 χρόνων, Κα­τίνα Γεωργίου Σουλή (σύζυγο Υψηλάντη, 1922-2022, λίγο πριν αναχωρήσει για το αιώνιο ταξίδι της) και κατέγραψε για μάς εδώ ποιήματα που τής απήγγελνε η θα­λερή γερόντισσα με θέμα «Η πατρίδα» («Η Πατρίδα με κεφαλαίο Π, όχι η πατρίδα η κόκκινη, η μπλε ή η πράσινη», όπως διευκρινίζει η συγγραφέας). Οι στίχοι που κα­τέγραψε δεν είναι δικοί της, προέρχονται από τα παιδικά της ακούσματα στο σχο­λείο και από τα διαβάσματά της σε κάθε έντυπο που έβρισκε μπροστά της, γεγονός που αναδεικνύει τον απώτερο και κύριο σκοπό της δημοσίευσή τους. Ενδιαφέροντα είναι τα ερωτήματα που διατυπώνει στο τέλος της εργασίας της η Κύλη («ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΕΝΘΥΜΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΦΙΛΩΤΙΤΙΣΣΑΣ ΚΑΤΙ­ΝΑΣ Γ. ΣΟΥΛΗ, 1922-2022)».

Ο αειθαλής Δημήτρης Αγγελής καταγράφει τα Δημοτικά Σχολεία του χωριού του Σαγκρίου, τον χρόνο της λειτουργίας τους, τους χώρους στους οποίους στεγάστη­καν, τους διδάξαντες εκπαιδευτικούς. Αναφέρονται ιδιαιτέρως εκείνοι/εκείνες των οποίων η παρουσία λειτούργησε με τρόπο καταλυτικό στη ζωή των μαθητών. Η πα­ρουσίαση των σχολείων γίνεται με βάση τη χρονική περίοδο έναρξης της λειτουργίας τους. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας ο Αγγελής αναφέρεται στην επιλογή της πρό­σφατης σχετικά πρόσθετης ονομασίας («Γεώργιος Ι. Μαϊτός») του σχολείου Σα- γκρίου («ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΣΑΓΚΡΙΟΥ ΝΑΞΟΥ»).

Σε παλαιότερο άρθρο του με τίτλο «Περίγραμμα της αυτοδιοικητικής ιστορίας της Κωμιακής (Κορωνίδας) Νάξου» ο Λάζαρος Ν. Θεόφιλος παρουσίασε την εξελι­κτική πορεία του θεσμού της Τοπικής Αυτοδιοίκησης της Κορωνίδας (Κωμιακής) Νάξου. Τότε, είχε επισημάνει την αδυναμία του να αναφερθεί στην πρώτη κοινοτική αρχή της, λόγω έλλειψης πηγών. Η διάσωση όμως και η ταξινόμηση τού αρχείου του Ειρηνοδικείου Τραγαίας, τού έδωσε τη δυνατότητα να μας παρουσιάσει στη μόνιμη στήλη ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ την «...ΠΡΩΤΗ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΚΟΡΩΝΙΔΑΣ (ΚΩΜΙΑΚΗΣ) ΝΑΞΟΥ».

Οι Μαρία Καλτσά, Ειρήνη Μπαρδάνη (πρώτη συνεργασία με τα Ναξιακά) και Δημήτρης Παρτσινέβελος μάς παρουσιάζουν τις «αναγνώσεις» τους μιας φωτογρα­φίας ναξιώτη μετανάστη στην Αμερική, για τη στήλη ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΙΛΙΕΣ ΛΕ­ΞΕΙΣ.

Έξι ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ φιλοξενεί ο τόμος. Οι Κυρίες Σοφία Σουλή, Γαρυφαλ­λιά Θεοδωρίδου, Μαρία Ξεφτέρη, Κατερίνα Πολυμενοπούλου παρουσιάζουν, αντιστοίχως, βιβλία των Ευδοκίας Σουλή-Νιάου, Μανόλη Γ. Σέργη, Ιωάννη Χατζάκη, Α­ναστασίας Δεουδέ, Όλιας Γκλούσενκο & Κωστή Δρυγιανάκη. Επιπλέον: Τον προη­γούμενο 11^ο τόμο της Επετηρίδας μας παρουσιάζουν η Χριστίνα Βέικου, ο Νότης Παπακυπαρίσσης και ο Γιάννης Τουμπακάρης. Τα κείμενα των εδώ σημειωμάτων τους εκφωνήθηκαν στην παρουσίαση του τόμου, στην αίθουσα της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών τον παρελθόντα Ιανουάριο (2023).

Το ΑΡΧΕΙΟΦΥΛΑΚΕΙΟΝ φιλοξενεί τις «ΛΕΙΒΑΔΙΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΟΥΛΕΣ» του ναξιώτη, Γαλαναδιώτη την καταγωγή, λογίου Μιχαήλ Κοντελιέρη. Η επιλογή του κειμέ­νου συνδυάστηκε με την απόφασή μας το συγκεκριμένο χωριό να εκπροσωπηθεί στο εξώφυλλο και το οπισθόφυλλο του τόμου.

Οι ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Ο.ΝΑ.Σ. (της Εύης Ζιούλη) κατά το 2022 συμπληρώνουν τα πε­ριεχόμενα του τόμου.

Τέλος, το Δ.Σ. της Ο.ΝΑ.Σ. και η Επιτροπή Εκδόσεως της Επετηρίδας Ναξιακά ευχαριστούν και από τη θέση αυτήν την εταιρεία ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ, για την εκ μέρους της συμμετοχή στο κόστος της παρούσας έκδοσης.

Καλή μελέτη του τόμου!

Πρόλογος του 11ου τόμου των ΝΑΞΙΑΚΩΝ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

 

Η Ομοσπονδία Ναξιακών Συλλόγων (Ο.ΝΑ.Σ.) και η Επιτροπή Εκδόσεως της Επετηρίδας Ναξιακά παραδίδουμε με ιδιαίτερη χαρά στο ναξιακό  και ελληνικό κοινό τον 11^ο τόμο της, τού έτους 2021. Έναν τόμο ανανεωμένο, τόσο στην «εξωτερική» του εμφάνιση (εξώφυλλα), όσον και στην «εσωτερική» του αντίστοιχη (αλλαγή στη γραμματοσειρά, στην εικόνα της πρώτης σελίδας, στη διαμόρφωση των επομένων, κ.λπ.).

 

Η σκληρή Μοίρα μάς ανάγκασε στον παρόντα τόμο να θυμηθούμε «με τον τρόπο μας», εἰς αιώνιον μνημόσυνόν τους, τρεις αγαπημένους ανθρώπους μας: Τους αειμνήστους Μανώλη Μανωλά, Γιώργη Προμπονά-Κό(ν)τε και την αείμνηστη Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη. Και ναι μεν ο Μανώλης και η Ειρήνη μας «έφυγαν» σε μια περίοδο που προετοιμάζαμε την Επετηρίδα, άρα  προγραμματίσθηκε τα κείμενα τού μνημοσύνου τους να «καταλάβουν» τις αρχικές σελίδες του τόμου, ως άλλη μια ένδειξη τιμής για την προσφορά τους στον ναξιακό πολιτισμό. Αντιθέτως, ο Χάρος μάς «έπαιξε» παράξενο «παιχνίδι» με τον Γιώργη: Μας τον άφησε γερόν και δυνατόν μέχρι η Μαρία Ξεφτέρη να έχει την τελευταία συν-έντευξη της ζωής του, για τη στήλη ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ του παρόντος τόμου, αλλά δεν προλάβαμε να τού προετοιμάσουμε κάτι αντίστοιχο / ανάλογο με αυτό των δύο προηγουμένων. Θα το κάνουμε πράξη στον επόμενο τόμο. Το υποσχόμαστε.

Τους Μανώλη Μανωλά και Ειρήνη Κονιτοπούλου-Λεγάκη τιμούν, λοιπόν, με κείμενά τους ο Λάζαρος Θεόφιλος, η Κατερίνα Μανωλά, η Ουρανία Γαμβρούλη και ο Σταύρος Σπηλιάκος.

Ο πρώτος, ο Λάζαρος Θεόφιλος, μάς παρουσιάζει ένα πλήρες βιογραφικό σημείωμα του εκλιπόντος, ενός ανθρώπου οραματιστή, οξυδερκούς, δυναμικού, τολμηρού, μαχητικού, εκρηκτικού, που υπηρέτησε με πάθος και ειλικρινή αισθήματα προσφοράς την πολιτική και τον πολιτισμό∙ ενός ατόμου που συνέδεσε το όνομά του με την ανάδειξη και επίλυση των προβλημάτων της Ορεινής Νάξου, ιδιαίτερα της Κορώνου, κάνοντας πράξη τη ρητή δέσμευσή του για την οικονομική και την πολιτιστική ανάπτυξη του χωριού του.

Η Κατερίνα Μανωλά καταθέτει εἰς μνημόσυνον του πατέρα της ένα τμήμα του χρονικού της ιστορίας του Εναερίου, των πρώτων πέντε ετών λειτουργίας του (1926-1930), το οποίο συνέγραψε ο εκλιπών λίγο πριν εγκαταλείψει τα εγκόσμια. Σ’ αυτό «παρελαύνουν» γεγονότα σχετικά με την κατασκευή και τη λειτουργία του, με τις αντιδράσεις των ντόπιων φορέων, αλλά και των σμυριδεργατών, με τις διαμορφωθείσες τότε πολιτικές απόψεις τις σχετικές με το έργο, κ.λπ.

Δέκα Πρακτικά του «Συνδέσμου Σμυριδωρυκτῶν Ὅρμου Λυῶνος Νάξου» της περιόδου 1934-1938, με τα απαραίτητα επιστημονικά σχόλιά τους μάς παρουσιάζει η Ουρανία Γαμβρούλη. Από αυτά αναδύονται η δράση των σμυριδωρυκτών, οι προσπάθειές τους να διεκδικήσουν τα κάθε λογής δίκαιά τους, η κοινωνική τους δράση παράλληλα με την αντίστοιχη συνδικαλιστική.

 

Την αείμνηστη Ειρήνη Κονιτοπούλου τιμά η Επετηρίδα μας με ένα κείμενο του Σταύρου Σπηλιάκου. Πρόκειται για μια αποκαλυπτική (καθ’ όλα) συνέντευξη προς τον συντάκτη του «αυτής της σπουδαίας Ελληνίδας, αυτού του υπέροχου και ταπεινού ανθρώπου, αυτής της υπέροχης τραγουδίστριας των υπέροχων τραγουδιών του νησιού της και όλου του Αιγαίου», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Σπηλιάκος. Τα Ναξιακά δεσμεύονται να αφιερώσουν ικανό τμήμα ενός επόμενου τόμου τους στην «Κυρά του Αιγαίου», με ποικίλου περιεχομένου (διεπιστημονικές προσεγγίσεις) εργασίες. Για την Ειρήνη του πολιτισμού μας, για το πρότυπο του «παραδοσιακού» ύφους και ήθους του ναξιώτικου-κυκλαδίτικου τραγουδιού...

 

Τη μόνιμη στήλη μας ΝΑΞΙΑΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΚΕΙΜΕΝΑ, ΠΡΟΣΩΠΑ, ΜΕΛΕΤΕΣ «υπηρετούν» οι Μαρία Καστελλάνου  και  Ευαγγελία Βενιέρη, με δέκα συνολικά θαυμάσιες ποιητικές τους συνθέσεις. Τις συνεπικουρούν δύο έξοχα λογοτεχνικά κείμενα, με διαφορετικό ύφος και σε διαφορετικό ιστορικό χρόνο αναφερόμενα (ιταλική κατοχή της Νάξου το πρώτο, «Φραγκοκρατία» το δεύτερο): Του Στέφανου Ψαρρά-Ψαροστέφανου και της ΥΠΑΤΙΑΣ.

 

Οι ζωγράφοι (και όχι μόνον, καθότι ταλαντούχες και σε άλλα πεδία της Τέχνης) Κυρίες Μαρίνα Καρούση, Λυδία Παγώνη και Ειρήνη Σάλτη-Μιχαήλ «κοσμούν» με τα έργα τους (και με το περιεχόμενο των επαινετικών γι’ αυτές σημειωμάτων τής Κυρίας Αφροδίτης Δρακοπούλου-Σαρδή, του Κυρίου Νίκου Παγώνη και της Κυρίας Αρτέμιδος Σκουμπουρδή) τις σελίδες της στήλης ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΝΑΞΙΩΤΙΣΣΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ.

 

Τρεις εργασίες συμπεριλαμβάνει η στήλη μας ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ:

(α) Του Ιωάννη Χατζάκη. Ο τακτικός μας συνεργάτης δημοσιεύει 25 πράξεις του νοταρίου Νάξου Ιωάννη Μηνιάτη (1668-1705). Πρόκειται για λυτά έγγραφα, αντίγραφα, στην πλειονότητά τους, που ενετόπισε σε διάφορα αρχεία. Ο Χατζάκης κρίνει πως με τη δημοσίευσή τους ολοκληρώνεται το Πρόγραμμα Εντοπισμού και Δημοσίευσης των πράξεων του ἐν λόγῳ νοταρίου.

(β) Του φιλτάτου μας Στέφανου Ψαρρά, αλλά διαφορετικού ύφους και περιεχομένου από τις μέχρι τώρα ιστορικές του συμβολές στη μελέτη της ναξιακής ιστορίας και αρχαιολογίας: Ο Στέφανος μάς αποδεικνύει άλλη μια φορά την αποδεδειγμένη ευαισθησία του ως επιστήμονα και ανθρώπου. Μελετώντας και δημοσιεύοντας (με τους συνεργάτες του) τους κώδικες του Στ. Τ(ρ)ουμπίνου και του παπα-Στεφάνου Αρώνη κατόρθωσαν (με προσοχή και ορθολογιστική ακρίβεια, με επιστημονικό ορθολογισμό) να ορίσουν το οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο που επικρατούσε στη Νάξο το πρώτο ήμισυ του 18^ου αι. «Γνώρισε» όμως ο ίδιος, μέσα από τα κείμενα των κωδίκων, λησμονημένους αφανείς ανθρώπους, «συμμετείχε» νοερά στις πράξεις τους, κατανόησε τις συμπεριφορές τους, του δημιουργήθηκαν αισθήματα, που «όταν βρεθούν στο χειρουργικό τραπέζι του ιστορικού, παραμελούνται...», όπως απαιτεί η επιστήμη. Αυτά τα κρυμμένα αισθήματα των απλών λησμονημένων ανθρώπων αναζήτησε στο διάλειμμα της έρευνάς του, αυτά μάς παρουσιάζει εδώ, μαζί με τους στίχους που έγραψε εμπνευσμένος και επηρεασμένος από τη σαγηνευτική τους δύναμη.

(γ) Του Ιακώβου Ναυπλιώτη-Σαραντηνού. Το οικόσημο της οικογενείας Σομμαρίπα, που βρέθηκε το 2016 από τον Εμμανουήλ Ζευγώλη κατά τον καθαρισμό ιδιόκτητης ερειπωμένης αγροικίας του (γειτνιάζει με τον ερειπωμένο πύργο των Σομμαρίπα στη θέση Κανακάρη του Σαγκρίου) έγινε αφορμή αντιδικίας του προαναφερθέντος Ζευγώλη με το Υπουργείο Πολιτισμού (Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων) για την κυριότητά του. Ο Ναυπλιώτης συμπληρώνει τις (κατά καιρούς δημοσιευμένες) επί του θέματος απόψεις του με την αναφορά του στο ιστορικό τού ἐν λόγῳ πύργου και των παραπλεύρων ακινήτων (ιδιοκτησίες του πρωτότοκου κλάδου των Σομμαρίπα) καθώς και στις δραστηριότητες κάποιων από τους ιδιοκτήτες του και τους συγγενείς τους. Παραθέτει επίσης ένα τμήμα από την περιγραφή της επισκέψεως (1841) στη Νάξο και στο Σαγκρί του Γάλλου διπλωμάτη ντε Σαρτίζ και του Ιωάννη-Αλεξάνδρου Μπυσόν, στην οποία ο γνωστός Γάλλος συγγραφέας κάνει αναφορά στα οικόσημα του πύργου.

 

ΧΟΡΟΛΟΓΙΑ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΛΗ ονοματίσαμε εξ ανάγκης, από το υλικό που είχαμε στη διάθεσή μας, τη συνήθη αντίστοιχη ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΛΗ των τελευταίων μας τόμων. Ο Σταύρος Σπηλιάκος στην εργασία του (= μια κριτική ματιά σε απόψεις που διατυπώθηκαν σε εργασία τού 10^ου τόμου της Επετηρίδας μας) καταθέτει «στοιχεία ελέγχου της αλήθειας που αφορά τη διαχείριση του γλεντιού των βιολιών στο νησί της Νάξου και στα αστικά κέντρα (Αθήνα)». Καταθέτει πρωτόκολλα, τα οποία αποκτήθηκαν με πολυετή συμμετοχική παρατήρηση και συστηματική έρευνα, και επί των οποίων, όπως γράφει, βασίστηκαν η διδακτορική διατριβή  του στο ΕΚΠΑ, η έκδοση δύο σχετικών βιβλίων και η διδασκαλία του περιεχομένου αυτού του πλούτου σε δεκάδες συναντήσεις με ενδιαφερόμενους ειδικούς επί του θέματος.

Ο Γιώργος Μανωλάς – Ορεινός Αξώτης μάς ξεναγεί στο πολυθεματικό και πλούσιο σε υλικό Λαογραφικό Μουσείο Καλοξύλου, το οποίο, ως γνωστόν, από τον Οκτώβριο του 2021 έχει τεθεί υπό την αιγίδα της (UNESCO Πειραιώς και Νήσων και της INTERNATIONAL ACTION ART. Ο ιδρυτής του Φλώριος Χωριανόπουλος άξιζε πολλών συγχαρητηρίων.

Ο αείμνηστος Γιώργης Προμπονάς-Κό(ν)τες δεν ευτύχησε να δει δημοσιευμένη εδώ την εργασία του για το Κεραμί και τις οικίες των συγχωριανών του τής Κατοχής και του σήμερα...

Ο αειθαλής Δημήτρης Αγγελής, αφού στην αρχή της εργασίας του διευκρινίσει «για ποιο Σαγκρί γίνεται λόγος», καταγράφει και σχολιάζει (με το ξεχωριστό του ύφος) κάποιες παροιμιακές εκφράσεις της γλώσσας των Σαγκριωτών, μεταξύ των οποίων και κάποιες «ου φωνητές», αν και ο ίδιος δεν αποδέχεται τον όρο και επιχειρηματολογεί επ’ αυτού. Στο τέλος της παρατίθενται κάποιες ξεχασμένες λέξεις από τον θησαυρό του σαγκριώτικου γλωσσικού ιδιώματος.

 

Ο Ιωάννης Προμπονάς μάς καταθέτει στη στήλη ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ την πέμπτη κατά σειράν συνεργασία του με τίτλο Γλωσσοφιλολογικά, ναξιακά και πανελλήνια. Καταγίνεται με την ετυμολογία εννέα δυσερμήνευτων ονομάτων και λέξεων: Αγερσανί, απολλυσποδίζω, Βόξιλας, ήσονται, λεισούρι, μη στητί μου, Κύριε, τελεκού την αγορά, φτάνω=χτυπώ και Ναξύης. Σε σύντομα κείμενά του εγκωμιάζει τον Γιώργο Μαστορόπουλο, τον λαϊκό ποιητή Λευτέρη Τσάφο και τη διδακτορική διατριβή της Μαρίας Βραχιονίδου. Επισημαίνει, τέλος, αντιστοιχία κάποιων εισαγωγικών στίχων δημοτικών τραγουδιών στον πεζό λόγο σε ναξιακό έγγραφο του κώδ. 85 των ΓΑΚ, που εξέδωσε (προσφάτως σχετικά) ο Ιωάννης Χατζάκης.

Ο φιλόλογος Δημήτρης Παρτσινέβελος «ρίχνει το πρώτο φως», όπως γράφει, στην ιστορία του επωνύμου του και το ετυμολογεί από το βενετικό parcenevole, που σημαίνει τον συνιδιοκτήτη εμπορικού πλοίου.

 

Μια φωτογραφία από τις Απόκριες του 1968 στην Κωμιακή απεικονίζει έναν χορό με ντουμπάκια στο δώμα ενός σπιτιού (συνήθη χώρο επιτέλεσης των αποκριάτικων δρωμένων). Η συγκεκριμένη φωτογραφία έδωσε τα ερεθίσματα στις Μαρία Ξεφτέρη, Κατερίνα Πολυμενοπούλου και Μαρία Χωριανοπούλου  να την «αναγνώσουν» με το δικό της η κάθε μία τρόπο (στη στήλη ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΧΙΛΙΕΣ ΛΕΞΕΙΣ).

 

Τα Γλιναδιωτάκια του Δημοτικού Σχολείου μάς περιδιαβαίνουν στην ιστορία του χωριού τους, μέσα από τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος του. Οι μικροί ερευνητές βασίζονται σε βιβλιογραφία και σε επιτόπια έρευνα που πραγματοποίησαν με τον δάσκαλό τους Βαγγέλη Μ. Ζαχαράτο (στη στήλη ΣΧΟΛΕΙΑ ἘΝ ΔΡΑΣΕΙ).

 

Έπονται, κατά σειράν, δύο ιστορικού περιεχομένου ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ: Στην επανάσταση του 1821 και στο 1922 (στη ναξιακή τους διάσταση):

Στην πρώτη μελέτη για το «ναξιακό» 1821 η Γαρυφαλλιά Γ. Θεοδωρίδου αναλύει με σύγχρονο λαογραφικό τρόπο την πρόσληψη του κορυφαίου αυτού γεγονότος εκατόν έτη αργότερα, μέσα από τον πανηγυρικό λόγο τον οποίο  εξεφώνησε ο αείμνηστος Γυμνασιάρχης Ζαφείρης Φραγκίσκος, στις αναμνηστήριες τελετουργίες που διοργανώθηκαν στη Χώρα το 1930.

Στη δεύτερη ο Ernest Ledhuy, πρόξενος της Γαλλίας στη Σύρο, μας παρουσιάζει όψεις της οικονομίας και της κοινωνίας της Νάξου το 1835, λίγα δηλαδή έτη μετά την εθνική αποκατάσταση (σε μετάφραση Ελένης Μανωλοπούλου-Σέργη). Κρίνουμε πολύ ενδιαφέρουσα την παρουσίαση του κ. προξένου. Επικεντρώνουμε εδὠ στην τελευταία του αποστροφή: «Εάν αυτός ο τόπος εκατοικείτο από πληθυσμό πιο δραστήριο, θα πρόσφερε σημαντικούς πόρους ζωής», θα είχε διαφορετικό, αισιότερο μέλλον, με άλλα λόγια. Παρεμπιπτόντως, σάς προτρέπουμε να διαβάσετε το κείμενο που επιλέξαμε (υπεύθυνος επιλογής Μ. Γ. Σέργης) για τη στήλη ΑΡΧΕΙΟΦΥΛΑΚΕΙΟΝ, με τίτλο «Υπήρξαμεν πάντοτε Α-Νάξιοι», γραμμένο έναν αιώνα περίπου μετά το προαναφερθέν σχόλιο του γάλλου προξένου... Ο αυτοσαρκασμός κρίνουμε πως ουδέποτε έβλαψε αυτόν που έχει τη δύναμη να τον κάνει κανόνα της ζωής του! Ως πρόγευση του κειμένου, σάς παραθέτουμε το συμπέρασμά του: «Είναι φαίνεται πεπρωμένον εἰς τον μακάριον αυτόν τόπον να μην μπορῄ τίποτε να γίνῃ, ή, και αν κάποτε γίνῃ κάτι κατόπιν θυσιών και μόχθων υπερανθρώπων, να γίνεται και αυτό ατελές και ελαττωματικόν εἰς δόξαν της κλασικής ακαλαισθησίας και αδιαφορίας...».

Επανερχόμαστε στο ΑΦΙΕΡΩΜΑ 1821. Η τρίτη σχετική εργασία φέρει την υπογραφή της Ελένης Βελώνη. Πρόκειται για τη λογοτεχνική αναπαράσταση της αγωνιζόμενης Νάξου του 1822 (και της κοινωνικής της ζωής) όπως αυτή σκιαγραφείται στο εκπληκτικής σύνθεσης διήγημα Αηδονόπιτα του Ισίδωρου Ζουργού.

 

Δεκατέσσερις εργασίες συναπαρτίζουν το ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ 1922. Τις έχουμε κατατάξει κατά την αλφαβητική τάξη των επωνύμων των συγγραφέων τους.

Η γεωπόνος-εκπαιδευτικός και λογοτέχνης Τασία Δεουδέ μοιράζεται μαζί μας πρωτογενές πληροφοριακό υλικό (επίσημα έγγραφα, φωτογραφίες, αντικείμενα) το οποίο, μέσα στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών της δράσεων για την προσέγγιση της ιστορικής μνήμης της καταστροφής της Σμύρνης και μέσα από την οπτική των ανθρώπων. που τη βίωσαν και που είναι «βαθιά ριζωμένα μέσα τους», έφτασε στα χέρια της από την κινιδαριώτισσα Καλομοίρα Κονιτοπούλου, μητέρα μαθήτριάς της. Η συνεργάτιδά μας σχολιάζει την αισθητική των οικογενειακών αντικειμένων και των επίσημων εγγράφων των Ελληνικών Αρχών της Σμύρνης, όπως εκδόθηκαν στις αρχές του προηγούμενου αιώνα και, κυρίως, το βάρος των νοημάτων που κουβαλούν οι λέξεις που αναγράφονται σε αυτά. Τα παραδίδει δε ως πρωτογενές πληροφοριακό υλικό, άξιο επεξεργασίας από τους ειδικούς επιστήμονες του μέλλοντος.

Η Ιωάννα Δρυ, τριποδιώτισσα φιλόλογος, αναλύει την παρουσία Μικρασιατών προσφύγων στη γενέτειρά της. Αναφέρει κατ’ αρχάς τα ονόματα των οικογενειών, αλλά και άλλους εκτός οικογενειών. Στη συνέχεια, αναλύει τις συνθήκες ζωής τους, τα επαγγέλματα με τα οποία ασχολήθηκαν, τους τρόπους που μετήλθαν και συνέβαλαν στην ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας, τον πολιτισμό που μετέφεραν στη νέα τους πατρίδα, καθώς και τη στάση των ντόπιων Τριποδιωτών προς αυτούς.

Ο Λάζαρος Ν. Θεόφιλος μάς παρουσιάζει όλα τα απαραίτητα στοιχεία που απαιτεί η μελέτη της ίδρυσης ενός (άγνωστου μέχρι σήμερα) σωματείου υπό τον τίτλο «Προσφυγικός Σύλλογος Νάξου», με έδρα τη Νάξο, το 1925. Παραθέτει και αναλύει το εκ δεκατεσσάρων άρθρων Καταστατικόν του, τους πρωταγωνιστές της ίδρυσής του, τους σκοπούς της ιδρύσεώς του. Σημειωτέον ότι ιδρύεται ως «κοινωνικόν σωματείον», αλλά και ως «πολιτικόν», διότι σκοπός του ήταν «η οργάνωσις των εκ Μικράς Ασίας και Πόντου προσφύγων επαγγελματιών και γεωργών εις συνεταιρισμούς ως και η βελτίωσις της θέσεως των εργατών», καθώς και «η πολιτική διαπαιδαγώγησις αυτών».

Ο Φώτιος Καραλής μάς μεταφέρει στις τελευταίες τραγικές ημέρες (και στιγμές) πριν από την Καταστροφή της Σμύρνης και των Βουρλών. Την αφήγησή του καθιστούν τραγικότερη οι επιλεγμένες «σκηνές» από τον καθημερινό και τον «ιερό» χρόνο των κατοίκων του «Διαμαντιού της Ανατολής» πριν από εκείνον «τον καταραμένο Αύγουστο του ’22, τότε που οι ζωντανοί ζήλεψαν τους νεκρούς»...

Η Μαρία Καλτσά μάς περιηγείται στο Μουσείο Μικρασιατικού Ελληνισμού «Φιλιώ Χαϊδεμένου» (στη Νέα Φιλαδέλφεια), αλλά με μια ιδιαίτερη «τεχνική», αφού δι’ αυτής στοχεύει να αναδείξει την προσωπικότητα της μεγάλης αυτής πατριώτισσας γυναίκας και ιδρύτριας του Μουσείου. Το πετυχαίνει, αφού με τον αλληλοσυσχετισμό ποικίλων μέσων και δράσεων αναδύεται ο δυναμισμός, η θέληση, το πείσμα αυτής της γυναίκας να κάνει πράξη το όνειρο της ζωής της: Τη διατήρηση της μνήμης της Μικρασίας... Η Σοφία Ξυναριανού (ιστορικός, μουσειολόγος), στη δική της συμβολή στο αφιέρωμα, εκκινώντας από την ιδέα των χαμένων πατρίδων και από τις διαδικασίες που συγκροτούν τη μνήμη της προσφυγιάς, αναφέρεται και αυτή υπό άλλη οπτική γωνία (και με άλλον στόχο) στις εκπαιδευτικές δράσεις του ἐν λόγῳ Μουσείου, με επίκεντρο το φορητό εκπαιδευτικό του υλικό (σχεδιάσθηκε το 2019). Η συνεργάτιδά μας αναδεικνύει αυτό το υλικό ως εναλλακτικό εργαλείο προσέγγισης τού  ιστορικού θέματος, αφού εστιάζει σε μια ενδεικτική περιγραφή των ενοτήτων της μουσειοκατασκευής (ιστορικό πλαίσιο, καθημερινότητα των ανθρώπων, πόλεις, Σμύρνη) σχετική με την αφήγηση, το υλικό που την πλαισιώνει και τον τρόπο αξιοποίησής του. Άξιες προς περαιτέρω συζήτηση είναι οι απόψεις-προβληματισμοί που διατυπώνονται στο τέλος της εργασίας.

Βασισμένη στις προσωπικές της παιδικές μνήμες, αλλά και σε άλλες προφορικές μαρτυρίες που κατέγραφε αργότερα η νηπιαγωγός Ειρήνη Κύλη (ανα)συνθέτει την ιστορία της προσφυγοπούλας (στο Φιλώτι) Όλγας της Σμυρνιάς, μιας δραστήριας, δημιουργικής Ελληνίδας από τη μαρτυρική πόλη∙ από το ιστορικό αφήγημα αναδύονται και όψεις της ζωής σ’ αυτήν, στην Αθήνα και στο χωριό που την υποδέχθηκε τελικά.

Το Ημερολόγιο του Συλλόγου Φιλωτιτών του έτους 2022, αφιερωμένο στην Μικρασιατική Καταστροφή, μάς παρουσιάζει, ως τεκμήριο ιστορικής μνήμης, η Κατερίνα Πολυμενοπούλου. Η σύγχρονη λαογραφική έρευνα έχει αποδείξει τη σημασία των Ημερολογίων των Εθνικοτοπικών Συλλόγων στη μελέτη του παλαιότερου και του νεώτερου λαϊκού πολιτισμού μας.

Άγνωστα στοιχεία για την παρουσία ελλήνων προσφύγων στη Νάξο το 1907 και κυρίως το 1915 (από την Κάτω Παναγιά Ερυθραίας) έρχονται στο φως της δημοσιότητας με την ομότιτλη εργασία τού Μανόλη Γ. Σέργη. Στις τελευταίες τέσσερις σελίδες της παρατίθεται ο κατάλογος των Κατωπαναγιούσηδων προσφύγων, όπως μετεγράφη από το πρωτότυπό του, που απόκειται στο Ιστορικόν Αρχείον Νάξου.

Η Ροδαμάνθη Σοφικίτου με την εργασία της διασώζει τον βίο και το έργο της Μικρασιάτισσας Κυριακούλης Ξινουδάκη-Σκουλουδάκη, της μετέπειτα μαμής (με περίπου καταγεγραμμένες πεντακόσιες γέννες στο ιστορικό της) και νοσοκόμας των Τριπόδων, του Αγερσανιού, του Γλινάδου και του Σαγκριού. Η εργασία της συνεργάτιδάς μας θα είναι αιώνιον μνημόσυνον τής πασίγνωστης και πολυαγαπημένης στα παραπάνω χωριά αυτής γυναίκας!

Σκοπός της εργασίας του Σταύρου Σπηλιάκου με την οποία συμμετέχει στο αφιέρωμά μας είναι, κατά τον ίδιο, «... να αναδείξει τη σχέση της μουσικής, των χορευτικών δρωμένων και της ψυχαγωγίας διά της μουσικής και του χορού των Αξωτών της Μ. Ασίας και την μεταφορά τους ως δημιουργικής αφομοίωσης στο νησί της Νάξου».

Ο Αντώνης Τζιώτης με την εργασία του για τη «Νάξο» της Μικράς Ασίας, δεν παραπέμπει – όπως ευλόγως θα ανέμενε κάποιος – στη ναξιοκρατούμενη περιοχή των Βουρλών ή της Σμύρνης, αλλά στην Αξό της Καππαδοκίας, εκεί όπου τιμούσαν την ελληνική συνέχεια. Η Αξός δικαιούται να προβάλλεται ως μια από ακμαίες κοιτίδες του Ελληνισμού, που τίμησαν την ελληνική τους υπόσταση, διατείνεται ο συγγραφέας.

Η εργασία του Γιάννη Τουμπακάρη μάς αποδεικνύει άλλη μια φορά γιατί ο Εθνικός Διχασμός του 1915 διαδραμάτισε καθοριστικότατο ρόλο στη μετέπειτα ελληνική ιστορία, μέχρι και σήμερα... Αφορά στην παρουσίαση της προσωπικής μαρτυρίας ενός «αντιβενιζελικού» Κυνιδαριώτη, ο οποίος βρέθηκε στην Αθήνα κατά την ταραγμένη τριετία 1919-1922. Στο πρώτο μέρος της εργασίας (αφορά στην περίοδο 1919-1920) δίδεται έμφαση στις κυβερνητικές πρακτικές της εποχής, ενώ στο δεύτερο (αφορά στην περίοδο 1921-1922) επικεντρώνει στις διαδικασίες στρατολόγησης για το Μέτωπο της Μικράς  Ασίας. Το ενδιαφέρον από ναξιακής πλευράς εντοπίζεται στο γεγονός, ότι στην αφήγηση εμπλέκονται απλοί Ναξιώτες, αλλά και τοπικοί παράγοντες, που είχαν ενεργό ρόλο στα τότε τεκταινόμενα.

Τέλος, και το ερασιτεχνικό θέατρο έρχεται αρωγός στη μνήμη του 1922, μέσῳ του θεατρικού έργου «Βουρλά, η Νάξος της Ανατολής», που «ανεβάστηκε» για  πρώτη φορά το 2017 στο Αθλοθέατρο «Μανώλης Ψαρράς» του Φιλωτίου, στο πλαίσιο του Δεύτερου Αιγαιοπελαγίτικου Μουσικοχορευτικού Πανηγυριού, που τελούσε υπό την αιγίδα του Συλλόγου Φιλωτιτών (σε συνεργασία με την Ένωση Βουρλιωτών Μικράς Ασίας). Η Κατερίνα Ψαρρά-Χωριανοπούλου μάς το μεταφέρει εδώ.

 

Τις τελευταίες σελίδες του τόμου καταλαμβάνουν:

1. Τρεις βιβλιοπαρουσιάσεις:

- της Τασίας Δεουδέ, για το βιβλίο της Αθηνάς Τουμπακάρη, Η πρωτοθυγατέρα του πατέρα μου η Γαλατσιώτισσα (2021)

- της Γαρυφαλλιάς Γ. Θεοδωρίδου, για το δίτομο έργο που επιμελήθηκε ο Ιωάννης Χατζάκης, Ο κώδικας ΓΑΚ 85 του πούμπλικου νοτάριου Νάξου Ιωάννη Μηνιάτη (1668-1676). Δικαιοπρακτικά έγγραφα της Οθωμανικής περιόδου (2021) και για το βιβλίο του Μανόλη Γ. Σέργη, Μελέτες ναξιακής Λαογραφίας, τ. Α΄: Το δρώμενο των Κορδελάτων-Κορδελάδων-Φουστανελάδων-Λεβεντών-Τσολιάδων. Διαχρονική θεώρηση (2021),

2. το προαναφερθέν ΑΡΧΕΙΟΦΥΛΑΚΕΙΟΝ και

3. ΟΙ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Ο.ΝΑ.Σ. 2021, που υπογράφει η Γενική Γραμματέας της,   Εύη Ζιούλη.

 

Τέλος, το Δ.Σ. της Ο.ΝΑ.Σ. και η Επιτροπή Εκδόσεως της Επετηρίδας Ναξιακά ευχαριστούν (και από τη θέση αυτήν) την εταιρεία ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ, για την εκ μέρους τους συμμετοχή στο κόστος της παρούσας έκδοσης.

 

                                                                                                                                 Καλή μελέτη!